De fawn-reactie: sussen om je veilig te voelen

De meeste mensen kennen vechten, vluchten en bevriezen. Zodra je lichaam gevaar ruikt, maakt het zich klaar om aan te vallen, weg te rennen, of stil te worden en het uit te zitten. De fawn-reactie is een vierde optie. In plaats van de dreiging te bevechten of te ontvluchten, regel je haar door haar tevreden te stellen.

Therapeut Pete Walker benoemde fawnen als vierde traumareactie in zijn boek Complex PTSD: From Surviving to Thriving. Hij beschreef het als de strategie om veiligheid te zoeken door samen te vallen met de wensen, behoeften en eisen van anderen. Je leert een kamer lezen voordat je jezelf leest. Je scant wat de ander wil en je wórdt dat, automatisch, omdat dat ergens onderweg de zet was die werkte.

Van buiten lijkt het op meegaandheid. Van binnen ligt het dichter bij waakzaamheid. Je bent niet ontspannen en gul. Je volgt een dreiging en ontlaadt haar op de enige manier die je veilig vond.

Terugvechten en wegrennen hebben één ding nodig om te werken: genoeg macht om te winnen of te ontsnappen. Een klein kind heeft geen van beide. Als de bron van het gevaar ook degene was van wie je eten, troost en zorg kreeg, dan vielen aanvallen of vertrekken af. Tevreden stellen niet.

Dus deed je zenuwstelsel het slimme. Het vond de reactie die je echt veilig hield en maakte die tot je standaard. Houd de grote persoon rustig. Voel de stemming aan. Wees geen last. Daarom gaat fawnen zo vaak terug op de kindertijd, op een huis waarin liefde voorwaardelijk voelde op braaf zijn, of waarin het humeur van één ouder het weer bepaalde voor iedereen.

De reflex wérkte. Dat is het deel dat het waard is om even bij te blijven. Je draagt geen kapotte reactie met je mee. Je draagt er een die zijn werk zo goed deed dat je lichaam nooit reden had hem met pensioen te sturen.

De dreiging is zelden nog een razende ouder. Nu is het een leidinggevende die zucht, een vriendin die stil wordt, een partner van wie het gezicht verandert. Je lichaam leest hetzelfde signaal als altijd en draait hetzelfde programma.

Je zegt ja voordat je nagegaan bent of je het meent. Je zegt sorry voor dingen die niet aan jou liggen. Je hoofd wordt leeg als iemand vraagt wat je wilt eten, want jarenlang was het veilige antwoord: wat zij willen. Je voelt je verantwoordelijk voor andermans stemming en werkt stil en onafgebroken om iedereen comfortabel te houden. Je leest de gemoedstoestand van een ander in seconden en bent de draad naar je eigen kwijt.

Herken je jezelf hier, merk dan op dat niets ervan over zwak zijn gaat. Het is een zenuwstelsel dat leerde dat sussen je veilig houdt, en dat nooit het bericht kreeg dat het gevaar voorbij is.

Als je voelt dat iemand zich terugtrekt of van streek raakt, behandelt je lichaam dat niet als een klein sociaal hobbeltje. Het behandelt het als bedreiging van je overleven, want voor een afhankelijk kind was de goodwill van de verzorger verliezen dat werkelijk.

Onderzoek van Naomi Eisenberger liet zien dat sociale afwijzing de dorsale anterieure cingulate cortex activeert, een gebied dat ook betrokken is bij de nood van lichamelijke pijn. Het brein verwerkt buitengesloten worden en pijn hebben via overlappende bedrading. Die schrik die je voelt als iemand teleurgesteld in je is, is dus geen overreactie. Het is je alarmsysteem dat precies doet waarvoor het gebouwd is.

Zodra je weet dat de afkeuring binnenkomt als gevaar, gaat het automatische sussen ergens over. Je bent geen watje. Je deinst terug voor iets wat je lichaam onder pijn heeft opgeborgen.

Je overrulet een overlevingsreflex niet door te besluiten moediger te zijn. Je werkt ermee door het moment te betrappen tussen de prikkel en de automatische ja, en dat gat elke keer iets breder te maken.

Neuroanatoom Jill Bolte Taylor beschrijft hoe de chemische golf achter een emotie in ongeveer 90 seconden door je lichaam loopt. Als het alarm afgaat, is die golf wat je voelt. Kun je hem opmerken, benoemen (“dit is de oude reflex, niet de waarheid”) en laten pieken zonder je te haasten om de ander te repareren, dan verliest hij een deel van zijn greep. Je hoeft met het gevoel niets te doen behalve het laten passeren.

Daarna mag je kiezen. Soms zeg je alsnog ja, en meen je het. Soms houd je de limiet vast. Het doel is niet nooit meer fawnen. Het doel is een keuze zetten waar de reflex stond.