Fawnen of pleasen: wat is het verschil?

Fawnen is een overlevingsreactie. Therapeut Pete Walker benoemde het als de vierde traumareactie, naast vechten, vluchten en bevriezen, in zijn boek Complex PTSD: From Surviving to Thriving. Waar vechten je klaarzet om aan te vallen en vluchten om weg te rennen, regelt fawnen de dreiging door haar tevreden te stellen.

Het bepalende kenmerk is snelheid. Fawnen gebeurt vóór bewust denken. Iemands toon verschuift en je bent al aan het sorry zeggen, al aan het meegaan, al aan het vragen wat die nodig heeft, in dezelfde halve seconde waarin je lichaam de omslag registreerde. Het is een reflex, geen besluit, net zoals je je hand van een hete plaat trekt voordat je de brandwond voelt.

En het zit vast aan het lichaam. Je hartslag, je adem, de strakte in je borst. Fawnen is wat je zenuwstelsel doet als het alarm afgaat en sussen de veiligste zet is die het kent.

Pleasen is breder en trager. Het is het patroon dat ontstaat wanneer fawnen lang genoeg je standaard is geweest om te vormen wie je wordt. Over jaren verhardt de reflex tot eigenschappen: jij bent de makkelijke, de helper, degene die nooit golven maakt.

Pleasen bevat de fawn-reflex, maar het is meer dan dat. Het is het chronische overfunctioneren, de moeite met je eigen voorkeuren kennen, de identiteit gebouwd rond nodig zijn, de wrok die zich onder alle ja’s verzamelt. Het is een manier van omgaan met anderen die je zou omschrijven als gewoon hoe je bent.

Niet elk geval van pleasen is een traumareactie die live afgaat. Een deel is gewoonte, een deel is sociaal leren, een deel is een waardenstelsel dat je opzoog over goed en onzelfzuchtig zijn. De fawn-reflex is één motor erin, vaak de oorspronkelijke, maar het patroon werd groter dan zijn bron.

Denk aan fawnen als de acute reactie en aan pleasen als de chronische toestand die daar bovenop is gebouwd. Fawnen is wat er in een moment gebeurt. Pleasen is wat er over een leven gebeurt.

Zo ziet het onderscheid er in de praktijk uit. Fawnen is je maag die zakt als je leidinggevende fronst, en het overgretige “natuurlijk, geen probleem” dat je mond uit is voordat je je agenda gecheckt hebt. Pleasen is dat je je hele week hebt ingericht op beschikbaar zijn, nooit geleerd hebt je eigen capaciteit in te schatten, en een lage bromtoon van wrok voelt die je niet kunt plaatsen.

Dat onderscheid draagt een echt punt, niet alleen een net contrast. Werk je alleen aan het chronische patroon, met betere zinnen en stevigere grenzen, dan kan de reflex je alsnog overvallen, want het alarm gaat af onder het niveau waarop zinnen werken. En kalmeer je alleen de reflex, dan kan de grotere structuur van je leven nog steeds om iedereen behalve jou georganiseerd blijven. Aan het patroon werken betekent meestal op beide niveaus werken.

Onder fawnen en pleasen ligt dezelfde bedrading: je lichaam behandelt de afkeuring van een ander als echte dreiging. Onderzoek van Naomi Eisenberger liet zien dat sociale afwijzing de dorsale anterieure cingulate cortex activeert, een gebied dat ook betrokken is bij de nood van lichamelijke pijn. Buitengesloten worden en pijn hebben lopen over overlappende bedrading.

Voor een kind dat afhing van de goodwill van een opvoeder om zich veilig te voelen, klopte die overlap. De verbinding verliezen was gevaarlijk. De fawn-reflex vormde zich om daartegen te beschermen, en het bredere pleaspatroon vormde zich om te zorgen dat het nooit meer zou gebeuren.

Dus als je terugdeinst voor iemands kilte, is dat terugdeinzen je alarmsysteem, dat precies doet waarvoor het gebouwd is. De reflex is de acute versie, de persoonlijkheid is de langlopende verzekeringspolis.

De reflex ontmoet je het best in het moment, met bewustzijn. Neuroanatoom Jill Bolte Taylor beschrijft hoe de chemische golf achter een emotie in ongeveer 90 seconden door het lichaam loopt. Gaat het alarm af, dan kun je het opmerken, benoemen, en die golf laten pieken zonder je te haasten om te sussen. Zo werk je met de acute fawn-reactie.

Het patroon ontmoet je het best over tijd, met structuur. Merken waar je leven om ieders behoeften behalve die van jou is georganiseerd. De ja en de nee van je eigen lichaam leren lezen. De kleine, herhaalde oefening bouwen van een limiet stellen en vasthouden. Zo wordt de persoonlijkheidskant losser.

Je hoeft vandaag geen van beide op te lossen. Weten wat wat is, betekent alleen dat je ophoudt te verwachten dat een ademhalingsoefening een levenslange gewoonte ongedaan maakt, of dat een stevige grens een reflex stilzet die onder je denken afgaat.