Emotionele arbeid: het onzichtbare werk van gevoelens regelen

De uitdrukking komt van socioloog Arlie Hochschild, die haar in haar boek ‘The Managed Heart’ uit 1983 gebruikte voor een specifiek soort betaald werk. Ze bestudeerde stewardessen en incassomedewerkers: mensen die als onderdeel van hun baan een gevoel moeten leveren, de rustige warmte van de een, de harde rand van de ander, of ze het vanbinnen nu voelden of niet.

In alledaags gebruik is de term ver voorbij de werkvloer gerekt. Mensen bedoelen er nu het onbetaalde, grotendeels onzichtbare werk mee dat relaties en huishoudens op koers houdt: aan de verjaardagen denken, aanvoelen dat iemand van slag is, spanning ontladen voordat het ruzie wordt, degene zijn die het opmerkt. Beide betekenissen wijzen naar dezelfde moeite. De ene wordt betaald en door een werkgever aangestuurd. De andere doe je gratis, vaak zonder dat iemand het werk noemt.

Het helpt om ze allebei vast te houden. De oorspronkelijke betekenis houdt ons eerlijk over waar het idee vandaan komt. De populaire betekenis is degene die de meeste lezers thuis en in hun relaties voelen.

Groeide je op met gezichten scannen om veilig te blijven, dan werd je hier vroeg heel goed in. Een kind in een onvoorspelbaar huis volgt elke omslag in de stemming van een ouder, want die als eerste vangen betekende het gevaar vóór zijn. Dat volgen wordt een tweede natuur. Als volwassene lees je elke kamer zonder moeite, en je reikt naar het repareren van wat je leest.

Dus verschuift de emotionele arbeid in je relaties richting jou, want jij merkt het als eerste en kunt het niet laten liggen. Je voelt de spanning voordat iemand iets zegt en je beweegt om te sussen. Na verloop van tijd ontspant iedereen om je heen in die afspraak. Ze merken de wrijving niet meer, want jij hebt haar al gladgestreken voordat ze bij hen aankwam.

Dit is overfunctioneren: het emotionele werk doen dat niet van jou is, bovenop je eigen. Het lijkt op attent en capabel zijn. Eronder is het de oude waakzaamheid, die nog steeds scant op een dreiging die er meestal niet meer is.

Emotionele arbeid verstopt zich omdat ze niet op inspanning lijkt. Er is geen taak om naar te wijzen. Maar je voelt het gewicht ervan. Jij bent degene die aan de zware sterfdag denkt. Je regelt de reacties van anderen voordat ze die hebben. Je verlaat verjaardagen uitgeput van het werk om iedereen oké te houden.

Een duidelijk teken is de scheefheid. Jij volgt hun innerlijke weer op de voet en zij lijken dat van jou helemaal niet te volgen. Jij vraagt hoe hun dag was, zij antwoorden, en de vraag komt niet terug. Die onbalans is geen teken dat je onbeminbaar bent. Het is een teken dat de arbeid stilletjes eenzijdig is geworden, en eenzijdige emotionele arbeid is een rechte weg naar burn-out en wrok.

Ophouden met opmerken kun je niet; die radar is jong geïnstalleerd en die blijft. Wat je wel kunt veranderen is de reflex om naar elke waarneming te handelen. Iemands spanning voelen verplicht je niet die op te lossen. De stemming in de kamer mag van hen zijn om te regelen.

Begin met een klein ongemak laten zitten zonder erin te springen. Iemand is stil aan tafel; laat die stilte van hem zijn in plaats van te werken om hem eruit te trekken. Weersta het opvullen van de stilte, het gladstrijken van de rand, het regelen van het gevoel. Het wordt ongemakkelijk, want de arbeid doen is hoe je jezelf veilig hield. Elke keer dat je er niet in springt, leer je dat de kamer zijn eigen weer kan dragen, en dat jij niet alles hoeft te dragen om er veilig te zijn.